Enflame Essay #3
Het ongemak voel je nu. De rekening komt later.
Er is een reden waarom we ongemak sparen.
Niet omdat we dom zijn. Niet omdat we niet zien wat er gebeurt. En meestal ook niet omdat we niet wíllen veranderen.
We sparen ongemak omdat het op het moment zelf vaak de meest aantrekkelijke optie is.
Iemand aanspreken geeft nu spanning. Een grens trekken stelt nu iemand teleur. Een besluit nemen betekent nu dat niet iedereen krijgt wat hij wil. Verantwoordelijkheid terugleggen kan nu gedoe opleveren. Toegeven dat iets niet werkt, kan betekenen dat je terug moet komen op iets waar je eerder zelf achter stond.
Niet doen heeft een groot voordeel.
Het voelt vandaag goedkoper.
De prijs van het aangaan voelen we onmiddellijk. De prijs van het vermijden meestal pas later.
Dus zeggen we: laten we dit nog even aankijken. We nemen het deze keer zelf wel over. We willen er nu geen punt van maken. We bespreken het volgende week opnieuw. We wachten tot er wat meer rust is. We geven iemand nog een kans.
En soms is dat ook gewoon verstandig. Niet ieder ongemak hoeft onmiddellijk op tafel en niet ieder lastig gesprek moet vandaag gevoerd worden.
Het wordt interessant wanneer nog even een patroon wordt.
Want terwijl de prijs van het aangaan onmiddellijk voelbaar is, blijft de prijs van het vermijden veel langer uit beeld.
De eerste storting is bijna gratis. De rekening ontstaat door alles wat daarna nodig is om het ongemak niet alsnog te hoeven aangaan.
Dat zie ik in organisaties voortdurend.
Een leidinggevende heeft iemand in zijn team die structureel minder verantwoordelijkheid neemt dan nodig is. Hij ziet het. De collega’s zien het waarschijnlijk ook. Maar aanspreken betekent een lastig gesprek, misschien weerstand, misschien gedoe. Dus springt de leidinggevende nog een keer bij.
Dat kost hem twintig minuten.
Niet zoveel.
De volgende week doet hij het opnieuw. Een collega neemt ook iets over. Er wordt onderling wat gemopperd. In een overleg wordt voorzichtig iets gezegd over “eigenaarschap in het team”, zonder te benoemen over wie of wat het werkelijk gaat. Er worden nieuwe afspraken gemaakt.
Ook dat lijkt allemaal niet zo kostbaar.
Tot je een jaar verder bent.
Dan zijn er tientallen uren managementtijd verdwenen. Collega’s hebben werk opgevangen dat niet van hen was. De irritatie in het team is gegroeid. Misschien is een goede medewerker inmiddels minder bereid om nog iets extra’s te doen. En het oorspronkelijke gesprek?
Dat moet nog steeds gevoerd worden.
Dat is wat gespaard ongemak zo verraderlijk maakt. De eerste storting is bijna gratis. De rekening ontstaat door alles wat daarna nodig is om hem niet alsnog te hoeven betalen.
En die rekening staat nergens netjes bij elkaar.
Er bestaat geen factuur met daarop: drie jaar een besluit uitgesteld. Geen kostenpost gesprekken die we niet gevoerd hebben. Geen grootboekrekening voor alle uren die leidinggevenden besteden aan het compenseren van iets wat ze eigenlijk hadden moeten doorbreken.
De kosten krijgen andere namen.
- Overleg.
- Werkdruk.
- Verzuim.
- Verloop.
- Herstelwerk.
- Managementtijd.
- Vertraging.
- Gemiste kansen.
En daardoor kunnen organisaties jarenlang denken dat ze met verschillende problemen te maken hebben, terwijl een deel ervan terug te voeren is op ongemak dat ergens eerder niet is aangegaan.
Persoonlijk werkt het niet heel anders.
Je zegt geen nee omdat je weet dat de ander teleurgesteld zal zijn.
Op dat moment werkt het. De ander is nl niet teleurgesteld. Alleen moet jij nu iets doen waar je eigenlijk geen ruimte voor had.
We kiezen niet tussen ongemak en geen ongemak. We kiezen tussen het ongemak van doorbreken en de rekening van laten bestaan.
De volgende keer zeg je weer ja. Niet alleen omdat je behulpzaam wilt zijn, maar inmiddels ook omdat je een verwachting hebt gecreëerd. Nee zeggen wordt daardoor niet makkelijker, maar moeilijker.
Dus pas je je nog wat verder aan.
Totdat je op een gegeven moment moe, geïrriteerd of boos wordt en denkt dat anderen te veel van je vragen.
Misschien doen ze dat ook.
Maar ergens onderweg is er nog iets gebeurd: je hebt iedere keer een klein beetje ongemak betaald om een groter ongemak op dat moment te voorkomen. En zonder dat je het doorhad, heb je daarmee de uiteindelijke rekening steeds groter gemaakt.
Dat mechanisme fascineert me.
Want het verklaart waarom intelligente mensen soms jarenlang gedrag blijven herhalen waarvan ze ergens best weten dat het niet werkt.
- De beloning is direct.
- De rekening is vertraagd.
- Wie zwijgt, voorkomt vandaag spanning.
- Wie overneemt, voorkomt vandaag dat iets misgaat.
- Wie zich aanpast, voorkomt vandaag teleurstelling.
- Wie geen besluit neemt, voorkomt vandaag weerstand.
- Wie blijft verklaren waarom de ander doet wat hij doet, hoeft vandaag misschien nog niet onder ogen te zien wat dat gedrag voor hemzelf betekent.
Het comfort krijg je meteen. De kosten worden op afbetaling geleverd.
En precies daarom vind ik het te gemakkelijk om achteraf te zeggen: je had gewoon eerder iets moeten zeggen.
Zo eenvoudig werkt het niet.
Er was een reden om het niet te doen. Er was iets te beschermen. Een relatie. Je positie. Harmonie. Controle. Het beeld dat je van jezelf hebt. De loyaliteit aan iemand anders. Misschien zelfs de overtuiging dat een goede leider, collega, partner of ouder dit gewoon moet kunnen dragen.
Dat is waarom ik bij gespaard ongemak niet alleen kijk naar wat niet gebeurt.
Ik wil weten waarom het logisch is geworden dat het niet gebeurt.
Daarvoor kijk ik in mijn werk naar vijf zones: Uitspreken, Eigenaarschap, Loyaliteiten & haakjes, Besluitvorming en Gevolg.
Niet als vijf losse problemen die je moet afvinken. Ze beïnvloeden elkaar voortdurend.
Iemand spreekt iets niet uit omdat er een loyaliteit meespeelt. Een ander neemt vervolgens verantwoordelijkheid over om het probleem toch op te lossen. Daardoor hoeft er geen werkelijk besluit te worden genomen. Het patroon kan blijven bestaan. En uiteindelijk verschijnt ergens het gevolg.
Dat gevolg interesseert me steeds meer.
Niet omdat alles in euro’s uitgedrukt moet worden. Sommige gevolgen laten zich niet netjes berekenen. Wat kost het wanneer iemand langzaam het vertrouwen in zijn leidinggevende verliest? Wat is de prijs van een team dat voorzichtiger is geworden? Hoeveel omzet loop je mis door een kans die niemand ooit heeft onderzocht?
Dat weet je vaak niet.
Maar veel andere dingen kun je wél zichtbaar maken.
Als zes mensen iedere week een uur besteden aan een probleem dat al maanden terugkomt, kun je uitrekenen hoeveel capaciteit daarin verdwijnt. Als een manager structureel werk opvangt dat ergens anders hoort, kun je die tijd zichtbaar maken. Als een besluit drie maanden vertraging oploopt, kun je onderzoeken welke waarde daardoor later of helemaal niet wordt gerealiseerd.
Niet om achter de komma te bewijzen wat ongemak kost.
Maar om iets zichtbaar te maken wat daarvoor gratis leek.
En dat geldt persoonlijk net zo goed.
Misschien kun je niet uitrekenen wat het je heeft gekost dat je jarenlang te veel verantwoordelijkheid hebt gedragen. Maar je kunt wel kijken naar waar de rekening inmiddels ligt.
- In je energie.
- In je relatie.
- In de ruimte die je zelf nog inneemt.
- In hoeveel tijd je kwijt bent aan het oplossen van problemen die niet van jou zijn.
- In de keuzes die je niet hebt gemaakt.
- In hoe vaak je boos wordt over iets waar je eigenlijk een grens had moeten trekken.
Ik ben steeds minder en minder geïnteresseerd in de vraag: Wat is hier het probleem?
Ik wil namenlijk vooral weten: Welk ongemak hebben we vermeden om hier terecht te komen?
En vervolgens: Wat betalen we inmiddels om dat te kunnen blijven vermijden?
Die tweede vraag verandert iets.
Want zolang ongemak alleen maar ongemakkelijk is, is uitstellen verleidelijk. Maar zodra je ziet wat het uitstellen je inmiddels kost, verandert de afweging.
Dan is dat lastige gesprek misschien nog steeds lastig.
Die grens nog steeds spannend.
Dat besluit nog steeds impopulair.
En iemand verantwoordelijkheid teruggeven nog steeds ongemakkelijk.
Alleen is de andere optie niet langer gratis.
Dat is misschien wel de belangrijkste vergissing die we maken wanneer we ongemak sparen.
We denken dat we kiezen tussen ongemak en geen ongemak. Maar die keuze bestaat meestal helemaal niet.
We kiezen tussen het ongemak dat nodig is om iets nu te doorbreken en de rekening die ontstaat wanneer we het laten bestaan.
Het ongemak voel je nu. De rekening komt later.
En hoe langer je spaart, hoe duurder die meestal wordt.
Misschien herken je dit.
Niet alleen in een organisatie.
Maar ook in jezelf.
Daarom ontwikkelde ik de Enflame Diagnose. Geen persoonlijkheidsanalyse en geen test die je in een hokje plaatst, maar een manier om zichtbaar te maken waar ongemak wordt gespaard en wat dat in stand houdt.