Waarom ik het gespaard ongemak ben gaan noemen

Ik krijg regelmatig de vraag waar die term eigenlijk vandaan komt. Alsof ik op een dag achter mijn laptop ben gaan zitten en dacht: laat ik daar eens een mooie naam voor verzinnen. Ik wou dat het zo werkte. Dan was mijn werk waarschijnlijk een stuk eenvoudiger.

De werkelijkheid is dat ik jarenlang iets zag waar ik de vinger niet op kon leggen. Ik werkte met verschillende organisaties, verschillende teams en verschillende mensen. De vraagstukken leken totaal anders. De ene keer ging het over leiderschap, de andere keer over communicatie. Dan weer over samenwerking, cultuur of besluitvorming. Iedere organisatie had haar eigen verhaal en haar eigen verklaring waarom het niet liep zoals gewenst.

Toch ging ik steeds met hetzelfde gevoel naar huis.

Ik had niet het idee dat ik naar verschillende problemen keek. Ik had het idee dat ik steeds hetzelfde probleem tegenkwam, alleen in een andere verpakking.

Dat gevoel werd sterker naarmate ik meer organisaties zag. Er was altijd wel een aanleiding waarom ik werd gevraagd. Een team dat vastliep. Een MT dat geen besluiten nam. Een leidinggevende die overal bovenop zat. Een medewerker die niet functioneerde. Maar als je lang genoeg bleef kijken, bleek dat zelden het echte vraagstuk te zijn.

Het interessante vond ik juist wat eraan voorafging.

Ik zag mensen die iets allang hadden opgemerkt, maar dachten: laat ik er nu maar niets van zeggen.

Ik zag leidinggevenden die werk overnamen omdat dat sneller was dan iemand aanspreken.

Ik zag collega’s die zich al maanden ergerden aan hetzelfde gedrag, maar het alleen bespraken tijdens de koffiepauze.

Ik zag MT’s die dezelfde onderwerpen vergadering na vergadering terug lieten komen, omdat niemand degene wilde zijn die het ongemakkelijke besluit nam.

En steeds leek dat op dat moment een logische keuze.

Dat is misschien wel het verraderlijke eraan. Vrijwel niemand staat ’s morgens op met het plan om een organisatie vast te laten lopen. Mensen doen juist wat verstandig voelt. Ze willen de relatie goed houden. Ze willen rekening houden met elkaar. Ze willen geen onnodige spanning creëren. Ze willen professioneel zijn.

Dus sparen ze iets op.

• Een opmerking.
• Een irritatie.
• Een besluit.
• Een grens.
• Een twijfel.

En omdat het de eerste keer geen groot probleem oplevert, wordt dezelfde keuze de tweede keer makkelijker gemaakt. Daarna nog een keer. Totdat niemand zich meer afvraagt wanneer dit eigenlijk normaal is geworden.

Ik ben me toen gaan afvragen waarom we voor al die verschijnselen een andere naam gebruiken. We spreken over communicatieproblemen, cultuurproblemen, leiderschapsproblemen of samenwerkingsproblemen. Maar wat als dat niet de oorzaak is? Wat als dat slechts de plek is waar iets zichtbaar wordt dat al veel eerder is begonnen?

Die gedachte liet me niet meer los.

Want wat ik zag, was niet dat ongemak verdween. Integendeel. Het leek juist ergens te worden opgeslagen. Alsof organisaties en mensen een onzichtbare spaarrekening hebben waarop iedere ingeslikte opmerking, ieder uitgesteld gesprek en ieder half genomen besluit wordt bijgeschreven.

En zoals bij iedere spaarrekening groeit ook deze. Niet spectaculair van de ene op de andere dag, maar langzaam en bijna onmerkbaar. Totdat de rente zich begint op te stapelen en niemand nog begrijpt waarom de sfeer zo veranderd is, waarom mensen afhaken of waarom dezelfde discussies steeds terugkomen.

Toen viel voor mij het kwartje.

Het probleem is niet het ongemak.

Het probleem is dat we het sparen.

Sindsdien kijk ik anders naar organisaties. Maar eerlijk gezegd ook naar mensen. Want hetzelfde mechanisme zie ik bij iemand die al jaren zijn grenzen overschrijdt, bij iemand die zich voortdurend aanpast of bij iemand die loyaal blijft aan een rol die allang niet meer past. Ook daar wordt ongemak niet opgelost. Ook daar wordt het bewaard.

Daarom spreek ik niet meer over communicatie als eerste probleem. Of over gedrag. Of over weerstand.

Ik ben nieuwsgierig naar een andere vraag.

Welk ongemak wordt hier al zo lang gespaard dat iedereen het normaal is gaan vinden?

Want mijn ervaring is inmiddels dat daar bijna altijd de sleutel ligt. Niet in wat vandaag gebeurt, maar in alles wat gisteren, vorige maand of misschien al jaren geleden niet is uitgesproken.

En misschien is dat wel de reden dat ik mijn gedachtegoed uiteindelijk zo ben gaan noemen.

Niet omdat het een mooie term is.

Maar omdat het precies beschrijft wat ik overal terugzie.

Gespaard ongemak verdwijnt niet. Het verplaatst zich.